Аз ғана билікке қолы жетсе, эмпатиядан жұрдай болып, «көкірегін» қағатын адамдардың психологиялық сыры
Құрмантай Матай – психология магистрі, «Genesis» экспресс-тәсілінің авторы
Күнделікті өмірден етене таныс көріністерді көз алдыңызға әкеліңізші. Шлагбаум алдында тұрсыз, ал форма киген күзетші ақылгөйсіп, рұқсат қағазыңызды әдейі сағыздай созып тексереді. Немесе мемлекеттік мекемеге барғаныңызда, қатардағы қызметкер үтірдің өз орнында тұрмағанын желеу етіп, құжаттарыңызды кері қайтарудан рақат табады. Ал мынау ең жанға батарлық жағдай: кеше ғана бірге кофе ішіп, бастықты сыртынан сөз қылып жүрген әріптес досыңыз сәл өсіп, аға менеджер немесе бөлім басшысы қызметіне тағайындалады. Сол сәтте оны біреу алмастырып қойғандай құбыла шығады. Дауысында ызғар пайда болып, менсінбеушілік байқалады, ал бұрынғы өтініштері бұйрыққа айналады.
Бұл жай ғана мінездің шатақтығы емес. Батыс әлеуметтануында мұны «ұсақ тиран синдромы» (petty tyranny) деп атаса, біздің мәдениетімізде бұл күрделі психоәлеуметтік құбылысты тап басып «көкірек» деп атайды.
Бұл құбылыстың тамырын дөп басу үшін «билікке қолы жетіп, есірді» дей салу тым таяздық. Мидың жұмыс істеу ерекшеліктеріне нейробиология тұрғысынан тереңірек үңіліп, әлеуметтік бақылау тетіктерін жіліктеп, осы бір мінез-құлықты қоғамның барлық сатысына жайған мәдени кодты талдауымыз қажет.
Микро-билік химиясы: дофамин және эмпатияның сөнуі
Билік – өте қуатты нейробиологиялық қоздырғыш. Когнитивті нейробиология профессоры Иэн Робертсон өзінің «Жеңімпаз эффектісі» атты кітабында оның ми химиясын қалай өзгертетінін егжей-тегжейлі сипаттайды.
Адам басқа біреуге өз шарттарын таңу мүмкіндігіне ие болғанда, ағзада дофамин мен тестостерон көп мөлшерде бөлінеді. Осылайша «дофаминдік марапат шеңбері» қалыптасады. Сізді күттіріп қойған күзетші немесе артық мөр үшін кабинет жағалатқан шенеунік өз миынан «Сен мықтысың, жағдай сенің уысыңда» деген химиялық сыйақы алады. Күнделікті күйбең тіршілікке әбден қажыған жандар үшін дофаминнің бұл мардымсыз мөлшері нағыз есірткіге айналады. Өздерінің маңыздылығын қайта сезіну үшін олар бюрократиялық кедергілерді қолдан жасай бастайды.
Осы тұста қатарлас тағы бір үдеріс жүріп жатады. Нейробиолог Сухвинд Обхидің транскраниалды магниттік стимуляцияны қолданып жүргізген зерттеулері мынаны дәлелдеді: аз ғана биліктің буына елітудің өзі эмпатияға (жанашырлыққа) жауап беретін айналық нейрондардың белсенділігін күрт төмендетеді. Тіркеу бөлімінде әйнектің ар жағында отырған қызметкер сіздің асығыс немесе алаңдаулы екеніңізді сезуден мүлдем қалады. Үстемдік ету режиміне көшкен ми сізді тек өз мәртебесін бекітуге арналған құрал ретінде ғана қабылдайды.
«Өзіміздің жігіттің» құбылуы: гиперкомпенсация және қорқыныш
Неліктен бір шенеунік құжатты қолма-қол рәсімдейді де, екіншісі тергеуге алады? Мұның жауабы өзін-өзі детерминациялау теориясында жатыр. Адам үшін автономия (өмірімнің тізгіні өз қолымда) және құзыреттілік (қолымнан іс келеді) ауадай қажет.
Көбінесе ұсақ орындаушылар автономиядан мүлдем жұрдай келеді. Олардың жұмыс кестесі қатаң, басшылықтың қысымын көреді, ешқандай ауқымды шешім қабылдауға қатыспайды. Олардың бақылауға деген табиғи қажеттілігі тұншықтырылған. Кенеттен олардың қолына мөр немесе турникетті басқару мүмкіндігі тиеді – бұл қатыгез әлемдегі олар билік жүргізе алатын жалғыз арал. Процесті тежеу арқылы адам өмір ағымына ықпал ету қажеттілігін өтейді. Канадалық зерттеуші Блейк Эшфорт адамның өз өміріне тигізер нақты ықпалы қаншалықты аз болса, өзіне сеніп тапсырылған титтей билікті соншалықты қатыгездікпен пайдаланатынын дәлелдеп шықты.
Күзетшілер мен ұсақ клерктердің әрекетін өз өмірін бақылаудың жетіспеушілігімен-ақ түсіндіруге болады – олар істі бөгей отырып, шынайы өмірге ықпал етуге деген басып-жаншылған қажеттілігін жүзеге асырады. Бірақ кешегі әріптестердің күрт өзгеруінің сыры неде?
Өмірден алынған айқын бір мысал. Бөлімнің бес қатардағы қызметкері жай ғана әріптес емес, жұмысты жұмыла істеп, бірге тамақтанатын жақын достар еді. Бір күні олардың біреуінің бағы жанып, басшылық қызметке көтеріледі. Екі бұрынғы жолдасы оны ақжарма көңілмен құттықтау үшін жаңа кабинетіне бас сұққанда, алдарынан мүлдем жат адам шығады. Кешегі дос оларға мұрнын шүйіре қарап, сөзін тістеніп, тісінің арасынан әрең шығарып, бүкіл болмысымен: «Сендер енді маған тең емессіңдер» деген кесірлі ойды жеткізіп тұрды.
Психология тұрғысынан алғанда, бұл кабинетте болған оқиға – алаяқ синдромымен ұштасқан әлеуметтік бірегейлік дағдарысының классикалық көрінісі.
«Тең» мәртебесінен басшы мәртебесіне өткен кезде адам табанының астындағы жер көшкендей күй кешеді. Кешегі «өзіміздің жігіт» іштей жанұшырады: бұрынғы достарын өзіне қалай бағындырмақ? Онда нақты басқару тәжірибесі, ішкі тірек пен бедел әлі қалыптаспағандықтан, психика ең қарапайым қорғаныс құралын – түбегейлі бой тартуды таңдайды.
Тәкаппар көзқарас пен тістеніп сөйлеу – үстемдіктің бейвербалды белгілері. Жаңадан тағайындалған бастық өзін қорғайтын қамал тұрғызу үшін бұл амалдарды бейсаналы түрде қолданады. Бұл жағдайда оның «көкірегі» – біліксіз немесе тым жұмсақ болып көріну қорқынышынан қорғайтын сауыт. Ол жаңа рөлдегі сенімсіздігінің орнын «үлкен бастықтың» карикатуралық бейнесін сомдау арқылы толтыруға тырысады. Адам өзінің жаңа орынтағына сай емес екенін қаншалықты қатты сезінсе, бұрынғы теңдестерімен соншалықты дөрекі әрі менсінбей сөйлесетін болады.
Жағдайдың билігі: орындық адамды қалай өзгертеді
Филипп Зимбардоның әйгілі Стэнфорд түрме эксперименті әлеуметтік рөлдің, униформаның, тіпті кабинет есігіндегі жазудың өзі адамның мінез-құлқын түбегейлі өзгерте алатынын дәлелдеп берді.
Жүйе қызметкерге сүзгі қызметін жүктейді. Әкімдіктегі маман болсын, емханадағы әкімші болсын – адам тек функцияға айналады. Ішкі өзегі әлсіз адамдар үшін лауазым экзоқаңқа іспетті. Онсыз ол – несиеге белшесінен батқан қатардағы қала тұрғыны ғана. Ал лауазымы барда – тағдырларды шешетін Жүйе сақшысы (тіпті ол жай ғана бір анықтаманың тағдыры болса да). Мұндай адаммен қисынға сүйеніп дауласудың еш мәні жоқ: сіз оның тереңде жатқан ішкі кешендерін қорғайтын экзоқаңқасымен алысып әлек боласыз.
Мәдени контекст: «көкірек» неліктен бізде соншалықты тамыр жайған?
Әлеуметтанушы Герт Хофстеде «Билік дистанциясының индексі» (Power Distance Index) ұғымын енгізді. Ол қоғамның биліктің теңсіз бөлінуін қаншалықты күтетінін көрсетеді. Қазақстанда бұл индекс дәстүрлі түрде жоғары. Мұнда билік тарихи тұрғыдан қасиетті саналады. Бастық болу – үнемі жұрт көзіне көрсетіп, дәлелдеп отыруды қажет ететін ерекше мәртебеге ие болу деген сөз.
Осы тұста біз терең мәдени парадоксқа тап боламыз. Дәстүрлі қоғам табиғи құндылықтарға: жасқа, даналыққа, шешендікке, руға тигізген пайдасына негізделген еді. Құрмет адамның жеке қасиеттерінің жемісі болатын.
Капитализм мен урбанизация бұл матрицаны тас-талқан етті. Бүгінде мәртебе лауазыммен және ақшамен өлшенеді. Бірақ мәдени жадымыз әлі де өзіне құрметті адам ретінде қарауды талап етеді. Осылайша «көкірек» шынайы құрметтің суррогатына (жасанды алмастырғышына) айналады. Бұл – жоғары әлеуметтік мәртебе объективті түрде жоқ немесе адам оған әлі лайық емес жерде (жаңа тағайындалған менеджер жағдайындағыдай) оған еліктеу, соған ұқсап бағу әрекеті.
Кеудесін қағу арқылы адам тек күш пен лауазым бағаланатын координаттар жүйесіне кірігуге тырысады. Ол: «Қара, мен де бастықпын. Мен шешемін», – деген хабар береді. Бұл – адамның қадірін көбінесе кабинетінің көлемімен өлшейтін қоғамда мойындалуды аңсаған шарасыз жан айқайы.
Сауығу жолы: қоғам вахтер синдромынан қалай арыла алады?
«Көкірек» феноменін жекелеген адамдардың моральдық азғындығы емес, әлеуметтік симптом, тапталған намыстың фантомдық ауырсынуы ретінде қарастырған жөн. Дені сау, кемел қоғамда адамға қолдан жасалған кедергілер арқылы өзін-өзі дәлелдеудің қажеті жоқ, өйткені оның негізгі құндылығын айналасындағылар онсыз да мойындайды.
Іс жүзінде ұсақ тиранияның мұндай көріністеріне қалай жауап беруге болады? Психиатр Эрик Берн өзінің трансактілі талдау теориясында «Ата-ана – Ересек – Бала» рөлдік моделін сипаттаған. Күзетші немесе шенеунік сізге ақыл айта бастағанда, ол бейсаналы түрде сыншы «Ата-ана» позициясына өтіп, сізді ақталатын «Бала» позициясына шақырады. Егер сіз ашуланып, айқайлай бастасаңыз немесе керісінше, жалынып-жалбарынсаңыз, сіз оның ойын ережелерін қабылдағаныңыз. Сіз оның дофаминдік шеңберін қоректендіресіз.
Бұл сценарийдің тас-талқанын шығарудың жалғыз жолы – «Ересек адам» позициясында қалу. Бұл жеке шекараңызды берік ұстай отырып, сабырлы, нақты фактілерге сүйенген қарым-қатынасты білдіреді. Сіз оның қызметін мойындайсыз, бірақ жеке басыңызға билік жүргізуіне жол бермейсіз. «Рұқсат қағазын тексеру сіздің жұмысыңыз екенін түсінемін. Өтінемін, тексере беріңіз, мен күте тұрайын» деген сияқты сөздер жағдайдың кикілжіңге ұласу қаупін сейілтеді.
Мұнда маңызды парадокс жатыр: «көкірекке» қарсы ең мықты шипа – күнделікті өмірге шынайы құрметті қайтару. Лауазым алдында жағымпаздану емес, адамға және оның еңбегіне деген шынайы құрмет. Ұсақ шенеунік немесе күзетші адамдардың өзімен жылы жүзбен амандасып, көзіне тура қарап, ешкімнен құрметті күшпен талап етпей-ақ оның жұмысының құндылығын бағалайтынын көргенде, оған тирандық қорғаныс сауыты қажет болмай қалады.
Қазақстан қоғамы бүгінде өтпелі кезеңде тұр. Жаңа буын орындықты емес, кәсібилікті бағалайтын, неғұрлым көлденең байланыстар орнатуда. Қатаң иерархиядан серіктестік мәдениетіне бет бұрған сайын, «вахтер синдромы» сөзсіз күнделікті мәселеден өткеннің көне әрі күлкілі сарқынына айналмақ. Кемел қоғам – мәртебе сен бақылайтын шлагбаумның биіктігімен емес, сенің қоғамға тигізер нақты пайдаң мен ішкі қадір-қасиетіңмен өлшенетін орта.
